دستور داد كه به صورت دايره دايره بنشينند ، و آنها نشستند و غذا خوردند و سير شدند . مردمان پنج هزار تن بودند ، شب بود و آن روز ، روز يكشنبه بود . عيسى به بانگ بلند از آنها پرسيد : آيا خورديد ؟ همه در جواب گفتند : آرى ! گفت : هيچ چيز با خود نبريد ! و آنها پاسخ دادند : هيچ چيز با خود نخواهيم برد . آن گاه مائده‌هاى غذا را جمع كردند و در سبدها ريختند ؛ بيست و چهار سبد بر آمد . آنها سخن عيسى را باور كردند و به او ايمان آوردند » ( برگ 104 الف ) . در متنهايى كه در بالا آورديم ردّپاى منابع يهودى - مسيحى - آشكارا ديده‌مىشود . و اما در مورد مسئلهء اقتباسهايى كه اسلام از جهان بيرون خود كرده است بايد گفت كه محققان توجه خود را بيش از حدّ بر صرف اقتباسها ، كه اهميت آنها را يا زياد يا كم جلوه داده‌اند ، متمركز كرده‌اند ، و از اين نكته غافل مانده‌اند كه مهمترين مسئله تحليل اين معنى است كه ذهن مسلمانان با اين اقتباسها چگونه رفتار مىكند و چگونه آنها را در خود جذب مىكند . مطالعهء يك مورد خاص نشان‌داد كه چگونه مفسران اسلامى عناصر مأخوذ از روايات مسيحى را به شيوهء ، توان گفت ، رؤيايى يا اسطوره‌اى خود بازانديشى مىكنند . در حقيقت ، گويى آگاهى حاصل از خارج با حافظهء اينجهانى و عينى ضبط نشده است ، بلكه از طريق نوعى شبه خاطره زنده مانده است ، شبه خاطره‌اى كه ، مانند آنچه در رؤيا مىبينيم ، عناصر پراكنده‌اى را به ذهن نويسنده مىآورد و نويسنده آنها را در روايتى به هم مىآميزد و مهرى كاملا اسلامى بر آن مىزند . و اين كارى است كه مقاتل مىكند ؛ تخيّل مقاتل تصويرهايى از روايت انجيلى را كه احتمالا از طريق شفاهى دريافته است ضبط كرده است ، و روايت خود را بر اساس اين تصويرها مىسازد . تصويرها را به آسانى مىتوان بازشناخت . اينها عبارت است از شمار پنج هزار تن مردم ، جمعيتى كه در راه است ، چمن سبز و خرم ، روز يكشنبه ، نان و ماهى و شراب ، شمعون ، رئيس حواريان ، خرد كردن نانها ، دايره‌وار نشستن مردمان ، تكثير نانها و بالأخره باقيماندهء غذاها كه آنها را در سبدهايى جمع مىكنند . همهء اين تصويرها متعلق به روايات مسيحى است ، ولى بعضى از آنها متفاوت با شرح مربوط به تكثير نانهاست ( شراب ، روز يكشنبه ، شمعون ) ؛ بقيه بعضى از نخستين و بعضى از دومين تكثير نانها گرفته شده است . « 57 » بر اين تصويرهاى مسيحى تصويرهاى ديگرى افزوده‌مىشود كه اختصاصا اسلامى است ، از قبيل اينكه عيسى ، پيش از خواندن دو ركعت نماز ، وضو مىگيرد و مانند يك مسلمان به درگاه خدا دعا مىكند . بىگمان نبايد در اينجا از عدم صحّت تاريخى يا عدم رعايت عينيت سخن گفت . موضوع سخن ما در اينجا تولّد نوعى زبان است كه از طريق آن ، ذهن تصوير آفرين مسلمان قوانين و

--> ( 57 ) . ثعلبى در شرحى كه به ضحّاك و مقاتل نسبت‌مىدهد به وضوح از دو معجزهء تكثير نانها نام‌مىبرد .